GenAI va oliy taʼlimda yuqori darajali fikrlash: o‘zini boshqarish muhim omil

2026-yil 1-sentabrda MDPI nashriyotida eʼlon qilingan ilmiy maqola generativ sunʼiy intellekt (GenAI)dan foydalanish va universitet talabalarning yuqori darajali fikrlash ko‘nikmalari orasidagi munosabatni yangi nuqtai nazardan ko‘rsatdi. Mualliflar asosiy xulosada shu narsani taʼkidlaydilar: GenAI foydalanishining natijasi talabalarining self-regulated learning, yaʼni o‘zini boshqarish qobiliyatiga bog‘liq bo‘lib, kuchli o‘zini boshqaradigan talabalar GenAIdan foydalanishda yuqori darajali fikrlash ko‘nikmalarini yaxshilashi mumkin, kamroq o‘zini boshqaradiganlar esa yomonroq natija ko‘rishi ehtimoli bor. Maqola 25 avgustda qabul qilingan va 1 sentabrda nashr qilingan, shu sababli natija ayni damda yangi va tezkor dalil sifatida qabul qilinadi.

Tadqiqot nima deydi: asosiy natija va uning mantiqi

Tadqiqot GenAI va talabalarning analitik, tanqidiy va ijodiy fikrlash kabi yuqori darajali ko‘nikmalari orasidagi bog‘liqlikni o‘rganadi va bu bog‘liqlikni o‘zini boshqarish qanday moderatsiya qilishi mumkinligini tahlil qiladi. Asosiy topilmaga ko‘ra, GenAI o‘zi bilan birga vosita sifatida turadi; uning foydasi yoki zararini belgilovchi omil — foydalanuvchining o‘rganish strategiyalari va metakognitiv nazorati. Boshqacha qilib aytganda, ikkita talabaga bir xil GenAI yordamida topshiriq berilganda, o‘zini rejalashtirish, maqsad qo‘yish, vaqtni boshqarish va natijalarni tekshirish kabi self-regulation ko‘nikmalariga ega talaba GenAIdan ijobiy pedagogik foyda oladi, kamroq nazoratga ega talabada esa GenAI mustaqil fikrlash va chuqur tushunishni kamaytirishi mumkin.

Bu natija “GenAI yaxshi yoki yomon” degan oddiy qarama-qarshilikni murakkablashtiradi va texnologiyani qat'iy man etish yoki cheklashdan ko‘ra, o‘quv jarayonini va talaba ko‘nikmalarini rivojlantirishga urg‘u berish lozimligini ko‘rsatadi.

Tadqiqot metodologiyasi va cheklovlariga yorug‘lik

Maqola moderatsion tahlil orqali GenAI va yuqori darajali fikrlash o‘rtasidagi munosabatni o‘zini boshqarish darajasi bo‘yicha tekshiradi. Mualliflar statistik modellardan foydalanib, GenAI foydalanishi bilan bog‘liq effektlar talabaning self-regulation darajasiga qarab farqlanishini ko‘rsatgan. Biroq maqola Xitoy universitet talabalari namunasi asosida olib borilgani uchun natijalarni to‘g‘ridan-to‘g‘ri O‘zbekistonga tatbiq etish cheklangan. Shuningdek, maqola dizaynining detail (masalan, tasodiflashtirilgan eksperiment yoki kuzatuv dizayni, qaysi GenAI vositasi ishlatilgani va foydalanish chastotasi) haqida qo‘shimcha o‘qish zarur; sabab-vaqea aloqalarini qatʼiy isbotlash uchun uslubiy tafsilotlar muhim.

Bu cheklovlar tadqiqotning ahamiyatini kamaytirmaydi, lekin uni amaliy qarorlarga aylantirishda ehtiyotkorlik va lokal tekshiruvlarni talab qiladi.

O‘zbekiston uchun nimani anglatadi: siyosat, o‘qituvchi tayyorgarligi va amaliyot

• Oliy taʼlim muassasalari GenAIni butunlay taqiqlash yoki bemalol ruxsat etish o‘rniga, foydalanishni o‘rganish va boshqarish strategiyalarini ishlab chiqishi kerak.
• O‘qituvchi tayyorgarligi dasturlariga metakognitiv strategiyalar, maqsad qo‘yish, vaqtni boshqarish va o‘z-o‘zini baholash kabi self-regulation elementlari kiritilishi zarur.
• Baholash tizimlari qayta ko‘rib chiqilishi lozim: aniq va jarayonga yo‘naltirilgan (formative) baholashlar orqali talabalar fikrlash jarayoni va GenAIdan qanday foydalanishi kuzatilib, qayta aloqa berilishi kerak.
• Universitet darajasida GenAI pilot loyihalari bosqichma-bosqich boshlanishi kerak, har bir pilotda self-regulation o‘lchovlari kiritilishi va natijalar tahlil etilishi zarur.

Bu jihatlar amaliy darajada quyidagi ustuvorliklarni beradi: pedagogik dizaynni o‘zgartirish, o‘qituvchilarni yangi baholash va vazifalash uslublariga tayyorlash va milliy siyosatlarni dalillarga asoslash.

Kimlar aniq foyda ko‘radi va qanday o‘zgarishlar kutiladi

• Talabalar: self-regulation ko‘nikmalari kuchaytirilsa, GenAI yordamida murakkab muammolarni tahlil qilish va ijodiy yechimlar ishlab chiqish yaxshilanadi. Bu ko‘nikmalar nafaqat kurs ishlari uchun, balki mustaqil ilmiy izlanish va kasbiy faoliyat uchun ham muhim.
• O‘qituvchilar: darslash va baholash uslublarini self-regulationni rag‘batlantiradigan shaklda qayta loyihalashtirsalar, GenAIni pedagogik yordamchi sifatida ishlatish mumkin bo‘ladi va baholashning haqqoniyligi oshadi.
• Universitet boshqaruvchilari: texnologiya sotib olish va amaliyotga joriy etishda mustaqil sinovlar, lokal pilotlar va dalillarga asoslangan siyosatlar ishlab chiqish yo‘li bilan risklarni kamaytirishi mumkin.

Amaliy tavsiyalar: bosqichma-bosqich choralar

1. Universitlar GenAIni joriy etishni kichik pilotlar orqali boshlasinlar va har bir pilotda talabalar self-regulation darajasi qanday o‘zgarishini o‘lchasinlar.
2. O‘qituvchi tayyorgarligi dasturlariga metakognitiv strategiyalar va GenAIni pedagogik maqsadlarda ishlatish bo‘yicha amaliy modullar qo‘shilsin.
3. Baholash tizimlarida ochiq savollar, jarayonli va formatif baholash elementlari kengaytirilsin, shunda o‘qituvchi talabalar fikrlash jarayonini ko‘ra oladi va yo‘l-yo‘riq beradi.
4. Milliy va universitet siyosatlari texnik cheklovlardan ko‘ra, o‘qitish va o‘rganish jarayonlarini mustahkamlashga qaratilgan standartlar ishlab chiqsin. Amaliyotda self-regulationni o‘rgatuvchi mashqlar darsga kiritilsin: maqsad belgilash, rejalashtirish, progressni monitoring qilish va o‘z-o‘zini baholash. Texnologiya xaridida ilmiy asoslar va mustaqil baholash natijalari talab qilinsin; vendorlarning marketing bayonotlariga asoslanib qaror qabul qilinmasin.

Keyingi qadamlar va tadqiqot yo‘nalishlari

• O‘zbekiston kontekstida MDPI natijalarini tekshirish uchun lokal tadqiqotlar o‘tkazilsin: qaysi GenAI vositalari, qaysi pedagogik dizaynlar va qaysi self-regulation strategiyalari eng samarali ekanini aniqlash zarur.
• Universitetlar va ilmiy markazlar hamkorligida pilot programmalarning natijalari ochiq ravishda tahlil qilinib, muvaffaqiyat va xatoliklar umumlashtirilsin.
• O‘qituvchilar va talabalar uchun amaliy qo‘llanmalar ishlab chiqilsin va ularning samaradorligi o‘lchanib tashrif etilsin.

Xulosa qilib aytganda, MDPIning 2026-yil 1-sentabrdagi maqolasi GenAI va yuqori darajali fikrlash o‘rtasidagi munosabatni yagona holat sifatida ko‘rmaslikni tayinlaydi. Asosiy xabar oddiy: GenAI imkoniyatlarini kuchaytirish uchun talabalar o‘zini boshqarish qobiliyatini mustahkamlash va o‘qituvchilarning pedagogik dizaynlarini moslashtirish kerak. O‘zbekiston oliy taʼlimida amaliy tavsiyalarni joriy etishda ehtiyotkorlik bilan mahalliy tekshiruvlar va pilot loyihalar orqali kontekstga mos qarorlar qabul qilinishi talab etiladi.

Manba: asl material ↗